Język węgierski

Magyar
Obszar	Węgry, Rumunia, Słowacja i inne
Liczba mówiących	15 milionów
Ranking	66.
Klasyfikacja genetyczna	Języki uralo-ałtajskie *Języki uralskie **Języki ugrofińskie ***Języki ugryjskie ****Język węgierski
Pismo	łaciński
Status oficjalny
Język urzędowy	Węgry oraz Słowenia i Wojwodina, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez	Węgierska Akademia Nauk
Kody języka
ISO 639-1	hu
ISO 639-2	hun
SIL	HNG
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata Węgierska wersja językowa Wikipedii W Wikisłowniku: Słownik języka węgierskiego Słownik węgiersko-polski, polsko-węgierski

Języki i dialekty Europy Środkowo-Wschodniej

Język węgierski (magyar nyelv) - należy do podgrupy języków ugryjskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej (z rodziny uralskiej).

Językiem tym posługuje się co najmniej 14 mln osób - przede wszystkim na Węgrzech, ale także w południowej Słowacji, środkowej Rumunii (Siedmiogród), północnej Serbii (Wojwodina), zachodniej Ukrainie (Zakarpacie), wschodniej Słowenii (Prekmurje) i wschodniej Austrii (Burgenland).

Język węgierski ma status języka urzędowego na Węgrzech, w Słowenii (lokalnie) i w Wojwodinie.

Jest to język aglutynacyjny.

Współczesny węgierski język literacki powstał w XVI w. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.

[edytuj] Kontrowersje wokół pochodzenia języka

Począwszy od XIX wieku pochodzenie języka węgierskiego podlegało dyskusji. Początkowo roztrząsano problem, czy język ten jest bliżej spokrewniony z językiem fińskim, jak uznaje się obecnie, czy też językiem tureckim w obrębie kontrowersyjnej grupy ugro-tureckiej. Podejmowano też próby łączenia tego języka z językiem etruskim, sumeryjskim, ormiańskim i kilkudziesięcioma innymi językami. Ugrofińskie pochodzenie Węgrów kwestionowane było często z pobudek politycznych.

Współcześnie język węgierski jest jednak powszechnie uznawany przez językoznawców za przedstawiciela rodziny ugrofińskiej, mimo iż wciąż wysuwane są teorie alternatywne.

[edytuj] Alfabet

Alfabet języka węgierskiego składa się z 40 liter: 14 samogłosek, 26 spółgłosek (9 złożonych z dwóch liter, 1 z trzech liter).

a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, z, zs

[edytuj] Fonetyka

W języku węgierskim występuje wiele głosek nieistniejących w języku polskim. Niektóre z nich, choć pisze się tak samo w j.polskim, wymawia się zupełnie inaczej.

[edytuj] Wymowa samogłosek

Różnica między a a o polega na tym, że a wymawia się praktycznie jak polskie o, podczas gdy węgierskie o wymawia się jak polskie o z wyraźnie zaokrąglonymi wargami, co daje efekt głoski pomiędzy polskim o a u. Głoskę zapisywaną jako á wymawia się jako bardzo wyraźne polskie a.

Samogłoski węgierskie dzielą się na:

• krótkie: a, e, i, o, ö, u, ü,
• długie: á, é, í, ó, ő, ú, ű.

Należy wyraźnie różnicować głoski długie od krótkich. Głoski długie wymawiane są w przybliżeniu dwa razy dłużej niż krótkie. Należy także pamiętać, że w parach a - á, e - é dochodzi także do zmiany jakościowej głosek.

[edytuj] Wymowa spółgłosek

(Spółgłoski nieuwzględnione w tabeli wymawia się w przybliżeniu jak w języku polskim).

• Spółgłoski podwójne wymawia się dłużej
• zmiękczeniu podlegają d, n, t (gy, ny, ty)
• zachodzi zjawisko asymilacji
  • bezdźwięczne c, cs, f, k, p, s, sz, t, ty udźwięczniają się przed dźwięcznymi b, d, dz, dzs, g, gy, z, zs
  • dźwięczne ubezdźwięczniają się przed bezdźwięcznymi
  • spółgłoski pisane przy pomocy dwóch liter (cs, dz, dzs, gy, ly, ny, sz, ty, zs) przy podwojeniu tracą tracą drugą literę pierwszego znaku (cs+cs=ccs). Podwójne litery wymawia się długo. Pełną pisownię przywracamy przy przenoszeniu wyrazów.

[edytuj] Akcent

W języku węgierskim akcent pada zawsze na pierwszą sylabę wyrazu. Nie akcentuje się przedimków.

[edytuj] Harmonia wokaliczna

W języku węgierskim występuje zjawisko harmonii samogłoskowej. Żeby dokładniej poznać to zjawisko, należy dokonać podziału na samogłoski nisko- oraz wysokobrzmiące:

• niskobrzmiące: a, á, o, ó, u, ú
• wysokobrzmiące: e, é, i, í, ö, ő, ü, ű

Harmonia samogłoskowa odgrywa ważną rolę przy dodawaniu końcówek, których przeważająca ilość na dwoistą formę zależną od samogłosek zawartych w wyrazie. Do samogłosek niskobrzmiących (tylnych) dodajemy końcówki z samogłoskami tylnymi, a do wysokobrzmiących (przednich) przednie.

[edytuj] Gramatyka

W węgierskiej gramatyce wyróżnia się następujące części mowy:

• rzeczowniki
• czasowniki
• przymiotniki
• liczebniki
• zaimki
• przedimki

[edytuj] Rzeczownik

Węgierski rzeczownik odmienia się przez przypadki, które jednak tworzy się zupełnie inaczej niż we wszystkich językach europejskich. Język węgierski posiada liczbę mnogą. Charakterystyczne są także końcówki dzierżawcze (odpowiedniki zaimków dzierżawczych).

[edytuj] Odmiana rzeczownika

W języku węgierskim nie ma rodzajów gramatycznych. Polskiej odmianie rzeczownika przez przypadki i używaniu ich z przyimkami odpowiadają końcówki okolicznikowe dodawane do wyrazów. Oczywiście ta "deklinacja", która powinna być nazywana aglutynacją, jest niczym innym jak prostym "dolepianiem" odpowiednika naszego przyimka na końcu wyrazu. I tak: vonat-ban oznacza dosłownie "pociąg-w" (= "w pociągu") - samo słowo właściwe poprzez dodanie tej końcówki przyimkowej nie zmienia formy, jak w języku polskim.

Warto też zauważyć ogólną zasadę, że jeśli wyraz kończy się na krótką samogłoskę a lub e, to po dodaniu wymienionych wyżej końcówek (z wyjątkiem -kor) samogłoska ta ulega wydłużeniu, np. haza (ojczyzna), hazában, hazától, hazára, hazának; megye (komitat), megyébe, megyével, megyéhez, itd.

[edytuj] Liczba mnoga

Liczbę mnogą tworzymy za pomocą końcówki -k.

Np.jó - jók (dobry-dobrzy,dobre) ajtó - ajtók (jedne drzwi-wiele drzwi)

Jeżeli wyraz kończy się na samogłoskę -a lub -e,to samogłoski te,po dodaniu do nich przyrostków,wydłużają się na -á i -é.

Np.lámpa - lámpák (lampa-lampy) tábla - táblák (tablica-tablice) barna - barnák (brązowy-brązowe) lecke - leckék (lekcja-lekcje)

Jeśli wyraz kończy się spółgłoską, to pomiędzy temat a przyrostek liczby mnogiej wstawiamy samogłoskę łączącą. Dla wyrazów z samogłoskami przednimi jest nią -e lub -ö,a z samogłoskami tylnymi -o lub -a.

Np.érdekes - érdekesek (ciekawy-ciekawe) szék - székek (krzesło-krzesła) mennyezet - mennyezetek (sufit-sufity) rossz - rosszak (zły-złe,źli) munkás - munkások (robotnik-robotnicy)

Wyrazy zakończone na -ú, otrzymują samogłoskę łączącą -a-.

Np. hosszú - hosszúak (długi - długie)

Wyrazy zakończone na -ű, otrzymują samogłoskę łączącą -e-.

Np. gyönyörű - gyönyörűek (wspaniały - wspaniałe, wspaniali)

Po liczebnikach nie ma potrzeby stawiania rzeczownika w liczbie mnogiej, liczebnik dostatecznie jasno określa ilość, np. két kutya - dwa psy (dosłownie: dwa pies), öt forint - pięć forintów (dosłownie: pięć forint).

[edytuj] Odmiana dzierżawcza

W języku węgierskim nie istnieją zaimki dzierżawcze (polskie: mój, twój itd.), podobnie jak przy odmianie rzeczownika zastępuje się je za pomocą specjalnych końcówek dzierżawczych.

Przy odmianie rzeczowników przez osobowe końcówki dzierżawcze obowiązuje zmiana końcowych samogłosek -a i -e na -á oraz-é oraz zmiany rdzenne jakie występują przy dodawaniu końcówek przylegających samogłoskami łączącymi.

Przykłady:

[edytuj] Konstrukcja dzierżawcza

Ponieważ język węgierski nie posiada dopełniacza, zastępuje go odpowiednia konstrukcja dzierżawcza, która polega na zestawieniu strony posiadającej z przedmiotem posiadanym.

[edytuj] Posiadanie proste

• konstrukcja prosta - strona posiadająca nie przybiera żadnej końcówki, przedmiot posiadany przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. - zależnie od liczby przedmiotów np.:

ubranie chłopca - a fiú ruhája (gdzie fiú znaczy chłopiec, a ruha ubranie)

• konstrukcja złożona - strona posiadająca przybiera końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany przybiera przedimek określony 'a' lub 'az', np.:

ubranie chłopca - a fiúnak a ruhája

• Obie konstrukcje w tłumaczeniu oznaczają to samo i nie ma między nimi żadnej różnicy poza stylistyczną.

[edytuj] Posiadanie złożone

Ma miejsce, kiedy strona posiadana jest równocześnie stroną posiadającą. Pierwsza strona posiadająca nie przybiera końcówki, natomiast druga przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. oraz końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany otrzymuje przedimek a, az i osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. np.:

guzik ubrania chłopca - a fiú ruhájának a gombja (gdzie gombja znaczy: jego - ubrania - guzik)

[edytuj] Pytania

Jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie: kié? (czyj?) np.: kié a ruha (czyje jest ubranie?) to używamy bezosobowej konstruckji dzierżawczej -é: odpowiedź: fiúé (chłopca), fiúké (chłopców) Ma ona zastosowanie tylko kiedy akcentujemy posiadacza, kiedy chodzi o coś takiego: "ubranie należy do chopca" = "a ruha a fiué", albo po prostu "a fiúé", jak z kontekstu już wiadomo, o co chodzi. W innych przypadkach możemy tak: "ez a fiú ruhája"= "to jest ubranie chlopca".

[edytuj] Czasownik

W języku węgierskim wyróżnia się dwie koniugacje:

• Podmiotową
  • gdy czasownik jest nieprzechodni: Ülök - Siedzę.
  • gdy czasownik jest przechodni, ale nie ma dopełnienia: Eszek - Jem.
  • gdy przedmiot, na którym operuje jest nieokreślony: Szeretek embert. - Kocham człowieka.

• Przedmiotową
  • gdy przedmiotem jest imię: Szeretem Sándort. - Kocham Aleksandra.
  • gdy przedmiot jest określony (przez użycie przedimka a/az): Szeretem a férjet. - Kocham męża.
  • gdy przedmiotem jest wyraz z przyrostkiem dzierżawczym: Szeretem a férjemet. - Kocham mojego męża.
  • gdy przedmiotem jest jeden z wyrazów: ő (on, ona, ono), ön (pan), ez (ten, ta, to), az (tamten, tamta, tamto), valamennyi (wszyscy, wszystko), egymás (siebie), magam (ja sam), magad (ty sam), maga (on sam), magunk (my sami), magatok (wy sami), maguk (oni sami), zaimki kończące się na -ik, np. melyik? (który?): Szeretem önt. - Kocham pana.
  • gdy przedmiotem jest liczebnik porządkowy: Olvasom a huszadik könyvet. - Czytam dwudziestą książkę.
  • gdy przedmiotem jest zdanie podrzędne:
    • w mowie zależnej: Látom, hogy szereted a férjedet. - Widzę, że kochasz twojego męża.
    • w mowie niezależnej: Szeretek. - feleli Mária. - Kocham - odpowiada Maria. (Słowo objaśnienia - Szeretek. - zdanie podrzędne w koniugacji podmiotowej, Feleli Mária. - zdanie nadrzędne w koniugacji przedmiotowej. Zdanie podrzędne jest przedmiotem zdania nadrzędnego.)

[edytuj] Bezokolicznik

Bezokolicznik czasownika węgierskiego kończy się na ni np. tudni - wiedzieć. W niektórych czasownikach końcówka ni jest poprzedzona samogłoską a lub e np.: hallani - słyszeć, kezdeni - zaczynać.

[edytuj] Czas teraźniejszy

[edytuj] Końcówki czasu teraźniejszego

Końcówki dołączamy zgodnie z zasadami harmonii samogłosek. Przykłady:

• vágni (ciąć)
  • koniugacja podmiotowa: vágok, vágsz, vág, vágunk, vágtok, vágnak
  • koniugacja przedmiotowa: vágom, vágod, vágja, vágjuk, vágjátok, vágják
• kenni (smarować)
  • koniugacja podmiotowa: kenek, kensz, ken, kenünk, kentek, kennek
  • koniugacja przedmiotowa: kenem, kened, keni, kenjük, kenitek, kenik
• törni (tłuc, rozbijać)
  • koniugacja podmiotowa: török, törsz, tör, törünk, törtök, törnek
  • koniugacja przedmiotowa: töröm, töröd, töri, törjük, töritek, törik

[edytuj] Uwagi dotyczące koniugacji podmiotowej

• W przypadku gdy temat czasownika kończy się na spółgłoskę: -s, -z, -sz, -zs, -dz w 2. os. l poj. używamy końcówek -ol, -el, öl zamiast -sz. Przykłady: olvasni (czytać) -> olvasol (czytasz), dolgozni (pracować) -> dolgozol (pracujesz), venni (brać/kupować niereg. temat vesz-) -> veszel (bierzesz/ kupujesz).
• Istnieje grupa czasowników tzw. ikowych, które w trzeciej osobie l. poj. konugacji podmiotowej przyjmują końcówkę -ik oraz przeważnie w pierwszej osobie tejże konugacji końcówki: -om, -em, -öm. Przykłady:
  • dolgozni -> dolgozom, dolgozol, dolgozik, dolgozunk, dolgoztok, dolgoznak
  • lakni (mieszkać) -> lakok lub lakom, laksz, lakik, lakunk, laktok, laknak
  • enni (jeść niereg. temat esz-) -> eszem, eszel, eszik, eszünk, esztek , esznek
• Kiedy temat czasownika jest zakończony na dwie spółgłoski lub -ít, to przed końcówkami -sz, -oraz -nak/nek należy dodać samogłoskę łączącą a/e otrzymujemy wtedy odpowiednio: -asz/esz, oraz -anak/enek, zaś przed -tok/tek/tök dodajemy samogłski o/e/ö, otrzymując: -otok/etek/ötök. (Samogłoska łacząca jest taka sama jak samogłoska w dodawanej końcówce) Przykłady:
  • mondani (powiedzieć) -> mondok, mondasz, mond, mondunk, mondatok, mondanak
  • fürödni (kąpać się, cz. ikowy, niereg. temat fürd-) -> fürdöm lub fürdök, fürdesz lub fürödsz, fürdik, fürdünk, fürdötök, fürdenek
  • tanítani (uczyć kogoś) -> tanítok, tanítasz, tanít, tanítunk, tanítotok, tanítanak

[edytuj] Uwagi dotyczące koniugacji przedmiotowej

• W końcówkach zaczynających się od -j czyli: -ja, -juk/jük, -játok, -ják spółgłoska ta asymiluje się ze spółgłoskami: dz, dzs, s, sz, z, zs. Oznacza to, że przy dołączeniu takiej końcówki j znika a spółgłoska tematu ulega w tym miejscu wydłużeniu. Przykłady:
  • olvasni (czytać) -> olvasom, olvasod, olvassa, olvassuk, olvassátok, olvassák
  • nézni (patrzeć) -> nézem, nézed, nézi, nézzük, nézitek, nézik

[edytuj] Czas przeszły

[edytuj] Końcówki czasu przeszłego

W czasie przeszłym wyróżnia się trzy kategorie:

Podział czasowników na poszczególne kategorie:

[edytuj] Kategoria I

• czasowniki, których tematy kończą się na: j, l, ly, n, ny, r
• czasowniki dwusylabowe, nieprzechodnie, których tematy kończą się na ad lub ed

Przykłady:

• • tanulni (uczyć się)
    • koniugacja podmiotowa: tanultam, tanultál, tanult, tanultunk, tanultatok, tanultak
    • koniugacja przedmiotowa: tanultam, tanultad, tanulta, tanultuk, tanultátok, tanulták

[edytuj] Kategoria II

• czasowniki, których temat kończy się na dwie spółgłoski
• czasowniki, których tematy końcżą się na ít
• czasowniki jednosylabowe, których tematy zakończone są samogłoską krótką + t

[edytuj] Kategoria III

• Do tej kategorii należą pozostałe czasowniki.

[edytuj] Przymiotnik

Do przymiotników stosuje się te same zasady co do rzeczowników, czyli mogą one przyjmować te same końcówki na takich samych zasadach.

[edytuj] Stopniowanie przymiotników

• stopień wyższy tworzymy za pomocą przyrostka -bb, -abb lub -ebb, np.: magas (wysoki) --> magasabb (wyższy)
• stopień najwyższy tworzymy poprzez dodanie przedrostka leg- do stopnia wyższego np.: magasabb (wyższy) --> legmagasabb (najwyższy)

[edytuj] Porównanie

Przy porównaniu używamy spójnika mint oznaczający niż np.: Az asztal nagyobb mint a szék co jest jednoznaczne ze zdaniem: stół (jest) większy niż krzesło. Inna możliwość to dodanie końcówki -nál, -nél na przykład: az asztal nagyobb a széknél, czyli: stół (jest) większy niż krzesło. Warto zauważyć, że wiele przymiotników odmienia się nieregularnie.

[edytuj] Liczebnik

Liczebniki w j. węgierskim dzieli się na określone i nieokreślone.

[edytuj] Liczebniki określone

Banknot tysiącforintowy. Słowo forint występuje w liczbie pojedynczej, rzeczownik nie przybiera w języku węgierskim formy liczby mnogiej, gdy stoi przed nim liczebnik.

Do liczebników określonych należą:

a) porządkowe, które tworzymy poprzez dodanie końcówki -adik, -edik, -ödik lub -odik zgodnie z zasadami harmonii samogłoskowej. Wyjątkami są:

• első (pierwszy)
• második (drugi)

b) główne np. egy (jeden). Jeśli liczebnik główny występuje przed rzeczownikiem, to rzeczownik NIE PRZYBIERA liczby mnogiej, np.: négy asztal (cztery stoły, dosł. cztery stół).

c) ułamkowe. Liczebniki ułamkowe tworzy się od liczebników głównych przez dodanie przyrostka -ad, -od, -ed lub -öd, stosując zmiany rdzenia zachodzące przy tworzeniu liczebników porządkowych, np.: egy harmad (jedna trzecia). Wyjątek stanowi egy ketted, czyli jedna druga.

[edytuj] Słownictwo

[edytuj] Pochodzenie

Pochodzenie słownictwa języka węgierskiego. W poniższej tabeli przedstawiono procentowy udział różnych źródeł pochodzenia słownictwa węgierskiego. Jest to udział liczony słownikowo (nieuwzględniający frekwencji słów).

W tekstach (a więc z uwzględnieniem frekwencji występowania) 80 - 90% słów ma pochodzenie ugrofińskie.

[edytuj] Pożyczki słowiańskie

[edytuj] Rozmówki

Nazywam się XY. – XY vagyok.

Dzień dobry! – (rano:) Jó reggelt! (w ciągu dnia:) Jó napot!

Dobry wieczór! – Jó estét!

Dobranoc! – Jó éjszakát!

Dziękuję (bardzo)! – Köszönöm (szépen)!

Proszę! – Kérem! Szívesen!

Tak. – Igen.

Nie. – Nem.

(Nie) rozumiem. – (Nem) értem.

Przepraszam! – Elnézést!

Na zdrowie! – Egészségedre!

[edytuj] Varia

[edytuj] Określenie koloru czerwonego

Piros

Vörös

Język węgierski ma dwa słowa na określenie koloru czerwonego: piros i vörös.

[edytuj] Związki pokrewieństwa

Oprócz słów fivér (brat) i nővér (siostra) istnieją także pojęcia uwzględniające wiek rodzeństwa: öcs (młodszy brat), bátya (starszy brat), húg (młodsza siostra), néne (starsza siostra). Istnieje też słowo testvér oznaczające pojedynczego członka rodzeństwa (brata albo siostrę) bez rozróżnienia ze względu na płeć.

Przodków i potomków można nazywać do piątego pokolenia:

• nagy- (dziadkowie), np. nagyszülők (dziadkowie - nagy (duży)),
• déd- (pra-), np. dédapa (pradziadek),
• ük- (prapra-), np. ükunoka (wnuk wnuka),
• szép- (praprapra-), np. szépanya (babka prababci/pradziadka).

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Słownik węgiersko-polski i polsko-węgierski
• Kurs węgierskiego po angielsku
• Tablice gramatyczne i ćwiczenia z języka węgierskiego
• Podręcznik do nauki węgierskiego na WikiBooks (start:październik 2008)

p • d • e

Języki Unii Europejskiej

angielski • bułgarski • czeski • duński • estoński • fiński • francuski • grecki • hiszpański • irlandzki • litewski • łotewski • maltański • niderlandzki • niemiecki • polski • portugalski • rumuński • słowacki • słoweński • szwedzki • węgierski • włoski